Kiedy odrzucenie spadku jest nieskuteczne? Błędy, przez które przejmiesz długi

Błąd 1: przekroczony termin 6 miesięcy

Oświadczenie trzeba złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania do spadku (art. 1015 § 1 k.c.). Gdy termin minie, odrzucenie nie jest już możliwe, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.).

Typowe pomyłki przy liczeniu: liczenie od dnia pogrzebu zamiast od dnia dowiedzenia się, liczenie 180 dni zamiast miesięcy kalendarzowych i zapominanie o przesunięciu terminu. Termin kończy się w dniu odpowiadającym datą dniowi początkowemu, a w krótszym miesiącu - w ostatnim dniu miesiąca (art. 112 k.c.); sobota lub dzień wolny przesuwa koniec na następny dzień roboczy (art. 115 k.c.). Przykład: dowiedziałeś się 31 sierpnia 2026 r., 28 lutego 2027 r. to niedziela, więc ostatni dzień to 1 marca 2027 r.

Termin dla dalszych krewnych zaczyna się zwykle później. Jeżeli siostra zmarłego dowiaduje się o swoim powołaniu dopiero z zawiadomienia sądu o odrzuceniu spadku przez dzieci zmarłego (art. 643 k.p.c.), jej 6 miesięcy liczy się od tego dnia, a nie od śmierci brata.

Błąd 2: wcześniejsze przyjęcie spadku albo oświadczenie pod warunkiem

Oświadczenia o przyjęciu ani o odrzuceniu spadku nie można odwołać (art. 1018 § 2 k.c.). Jeśli złożyłeś już oświadczenie o przyjęciu spadku - np. u notariusza przy okazji innych spraw spadkowych albo w sądzie - późniejsze odrzucenie nie wywoła skutku.

Kodeks nie przewiduje przyjęcia spadku przez samo zachowanie. Oświadczenie składa się przed sądem lub notariuszem (art. 1018 § 3 k.c.), a jedynym „milczącym” sposobem przyjęcia jest upływ terminu (art. 1015 § 2 k.c.). Kodeks wprost przewiduje sytuację, w której spadkobierca zarządzał spadkiem, a potem go odrzucił - jego rozliczenia z osobami, które dziedziczą zamiast niego, ocenia się wtedy jak prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia (art. 1021 k.c.). Zapłacenie rachunku za prąd w mieszkaniu zmarłego nie odbiera więc prawa do odrzucenia, ale wszystko, co ze spadku bierzesz, możesz musieć rozliczyć.

Nieważne jest też oświadczenie złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (art. 1018 § 1 k.c.), a spadku nie można odrzucić tylko w części (art. 1014 § 3 k.c.).

Błąd 3: oświadczenie w złej formie lub w złym miejscu

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem, ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 k.c.). Pismo wysłane do banku, firmy windykacyjnej czy komornika z informacją „odrzucam spadek” nie jest takim oświadczeniem.

Jeżeli oświadczenie ma złożyć pełnomocnik, pełnomocnictwo też musi mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 k.c.). Zwykłe upoważnienie podpisane w domu nie wystarczy.

W sądzie właściwy jest sąd rejonowy miejsca Twojego zamieszkania lub pobytu, a w toku sprawy o stwierdzenie nabycia spadku także sąd spadku (art. 640 § 1-2 k.p.c.). Oświadczenie musi zawierać m.in. dane spadkodawcy, tytuł powołania i treść oświadczenia (art. 641 § 1 k.p.c.).

• Przygotuj wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku (podgląd za darmo)

Błąd 4: odrzucenie za dziecko bez wymaganej zgody sądu

Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (art. 101 § 3 k.r.o.). Wyjątek z art. 101 § 4 k.r.o. obejmuje tylko dziecko powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia go przez rodzica, gdy rodzice działają wspólnie lub za zgodą i gdy spadek odrzucają także inni zstępni rodziców.

Jeżeli któregoś z warunków brakuje, a rodzic mimo to składa oświadczenie bez zezwolenia, narusza zakaz z art. 101 § 3 k.r.o. W orzecznictwie przyjmuje się, że oświadczenie złożone bez wymaganego zezwolenia sądu jest nieważne - dziecko nie odrzuci wtedy skutecznie spadku i po upływie terminu przyjmie go z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Do tego oświadczenia o spełnieniu warunków składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 641 § 3² k.p.c.).

Jeśli potrzebujesz zezwolenia, złóż wniosek w terminie - na czas postępowania sądowego termin jest zawieszony (art. 1015 § 1² k.c.).

• Odrzucenie spadku w imieniu dziecka - zasady po zmianie przepisów z 2023 r.

Czy sąd może podważyć odrzucenie spadku

Tak, w dwóch sytuacjach przewidzianych w Kodeksie. Pierwsza dotyczy Twoich własnych wierzycieli. Jeżeli odrzuciłeś spadek z ich pokrzywdzeniem, każdy wierzyciel, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia, może żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec siebie (art. 1024 § 1 k.c.). Ma na to 6 miesięcy od dowiedzenia się o odrzuceniu, ale nie więcej niż 3 lata od odrzucenia (art. 1024 § 2 k.c.). Skutek dotyczy tylko tego wierzyciela - wobec wierzycieli zmarłego odrzucenie nadal działa.

Druga sytuacja to uchylenie się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby (art. 1019 § 1 k.c.). Z tej drogi może skorzystać sam spadkobierca, np. gdy odrzucił spadek, bo błędnie sądził, że są w nim tylko długi. Uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.), który rozpoznaje sprawę na rozprawie (art. 690 § 1 k.p.c.).

Przegapiony termin - uchylenie się od skutków (art. 1019 k.c.)

Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków niezachowania terminu (art. 1019 § 2 k.c.). Procedura ma kilka wymogów:

• Uchylenie następuje przed sądem (art. 1019 § 1 pkt 1 k.c.).
• Jednocześnie oświadczasz, czy i jak przyjmujesz spadek, czy go odrzucasz (art. 1019 § 1 pkt 2 k.c.).
• Masz na to rok od wykrycia błędu albo od ustania stanu obawy przy groźbie (art. 88 § 2 k.c.); do zachowania tego terminu wystarczy wniosek do sądu (art. 1019 § 1 pkt 3 k.c.).
• Błąd musi być istotny - taki, że gdybyś go nie popełnił i oceniał sprawę rozsądnie, postąpiłbyś inaczej (art. 84 § 2 k.c.).
• Uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 k.c.).

Sąd ocenia każdy przypadek indywidualnie i nie każde „nie wiedziałem” zostanie uznane za istotny błąd. W tej sytuacji warto skonsultować sprawę z prawnikiem.

Skutek: przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza - co to oznacza dla długów

Jeśli odrzucenie okaże się nieskuteczne z powodu upływu terminu, spadek jest przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Odpowiadasz wtedy za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 k.c.). Od chwili przyjęcia spadku odpowiadasz jednak całym swoim majątkiem, a nie tylko tym, co odziedziczyłeś - ograniczona jest kwota, nie źródło spłaty (art. 1030 k.c.).

Przykład: majątek zmarłego to samochód wart 20 000 zł, a długi wynoszą 80 000 zł. Wierzyciele mogą żądać od Ciebie najwyżej 20 000 zł. Jeśli spadkobierców jest kilku, do działu spadku odpowiadają solidarnie (art. 1034 § 1 k.c.).

Wykaz inwentarza możesz złożyć w sądzie albo u notariusza (art. 1031¹ § 1 k.c.). Ograniczenie odpowiedzialności przepada, jeśli podstępnie pominiesz w nim majątek albo wpiszesz nieistniejące długi (art. 1031 § 2 zd. 2 k.c.). Spłacaj długi z rozwagą: jeżeli spłacasz niektóre, wiedząc o innych, możesz odpowiadać ponad wartość spadku (art. 1032 § 2 k.c.).

Co się dzieje, jak wszyscy odrzucą spadek

Każde odrzucenie przesuwa spadek do kolejnej grupy spadkobierców ustawowych (art. 1020 i art. 931-934¹ k.c.): od dzieci i wnuków, przez małżonka i rodziców, rodzeństwo i jego zstępnych, po dziadków, ich dzieci i wnuki oraz pasierbów. Gdy nie ma już nikogo z tego kręgu, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, a gdy nie da się go ustalić w Polsce lub było za granicą - Skarbowi Państwa (art. 935 k.c.).

Gmina ani Skarb Państwa nie mogą spadku odrzucić. Nie składają też oświadczenia o przyjęciu - spadek uważa się za przyjęty przez nie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1023 k.c.). Dla wierzycieli zmarłego oznacza to, że mogą dochodzić długów od gminy, ale tylko do wartości spadku.

• Odrzucenie spadku krok po kroku - termin, koszty, sąd czy notariusz

Lista kontrolna przed złożeniem oświadczenia

Zanim pójdziesz do sądu lub notariusza, sprawdź:

• Datę, w której dowiedziałeś się o powołaniu do spadku, i ostatni dzień terminu (art. 1015 § 1, art. 112 i 115 k.c.).
• Czy nie złożyłeś wcześniej oświadczenia o przyjęciu spadku (art. 1018 § 2 k.c.).
• Czy oświadczenie jest bezwarunkowe i dotyczy całego spadku (art. 1018 § 1 i art. 1014 § 3 k.c.).
• Czy składasz je przed sądem lub notariuszem, a pełnomocnictwo ma urzędowo poświadczony podpis (art. 1018 § 3 k.c.).
• Za dziecko: czy spełniasz wszystkie warunki art. 101 § 4 k.r.o., a jeśli nie - czy masz prawomocne zezwolenie sądu.
• Czy osoby, które dziedziczą po Tobie, wiedzą o Twojej decyzji.

Najczęstsze pytania